BOEKBESPREKING


Floortje Scheepers: Mensen zijn ingewikkeld. Een pleidooi voor acceptatie van de werkelijkheid en het loslaten van modeldenken

“Het belangrijkste doel in het behandelen van psychiatrisch patiënten? Dat is niet zo zeer het oplossen van de klachten, maar werken aan het herstel van iemands bestaan.” “In dit herstel moet je niet alleen met de patiënt zelf aan de slag, maar nog meer juist met de context waarin hij leeft en de systemen waar hij onderdeel van is.”

Wanneer je niet beter zou weten, zou je denken dat je een boek uit de klassieke orthopedagogiek aan het lezen bent, van Kok of Ter Horst bijvoorbeeld. Maar niets is minder waar. Deze conclusies trekt Floortje Scheepers in haar boek Mensen zijn ingewikkeld.

In haar boek is ze kritisch op de praktijk van de GGZ, die ze simplificatie verwijt. De menselijke geest is complex en niet te vereenvoudigen tot categorieën in handboeken zoals de DSM.Scheepers schetst in haar boek eerst een beeld van de huidige praktijk, hoe deze zo gegroeid is en wat daarin de beperkingen zijn. Zo werd bij de eerste uitgave van de DSM in 1952 benadrukt dat de categorieën – de classificaties – niet moesten worden opgevat als ziekten of entiteiten, maar als beschrijvingen van fenomenen, zonder dat daar een biologisch substraat aan ten grondslag ligt. Deze waarschuwing verdween met het klimmen van de edities tussen de DSM I en 5 naar de achtergrond. In de gezondheidzorg en samenleving werd het idee dat iemand ‘leed aan een psychiatrische ziekte’ steeds meer de algemene manier van denken. Scheepers geeft een helder overzicht van de studies en concludeert dat er na bijna 70 jaar DSM nog geen enkel bewijs is gevonden dat een afwijking in de genen of in de hersenen samenhangt met een psychiatrisch ziektebeeld. Ze geeft een aantal verklaringen.

In de eerste plaats, zo stelt ze, wordt er als gevolg van classificatiesystemen te veel binair gekeken en is er te weinig oog voor de dimensionaliteit van menselijke eigenschappen. Hiermee bedoelt ze dat er op een binaire manier twee opties mogelijk zijn: of iemand voldoet wel aan de criteria van een bepaalde stoornis, of iemand voldoet er niet aan. Iemand heeft autisme of iemand heeft dat niet, bijvoorbeeld. De werkelijkheid is volgens haar echter ingewikkelder. Menselijke eigenschappen zoals concentratievermogen en sociale vaardigheden verschillen van mens tot mens. Hoe meer je afwijkt van het gebruikelijke, hoe meer de kans toeneemt dat je hulp nodig zult hebben.

Deze dimensionaliteit van menselijke eigenschappen zorgt ook voor de tweede verklaring en dat is die van diversiteit. De mensen die binnen een bepaalde categorie van de DSM vallen, verschillen onderling enorm. Dit maakt in haar ogen gestandaardiseerde diagnostiek en geprotocolleerde behandeling ook daarom niet vruchtbaar.

Het derde argument dat ze aanreikt, zou je kunnen bezien als een handreiking naar de orthopedagogiek: in onderzoek, maar ook in de klinische praktijk, wordt de rol die de context speelt in het ontstaan van psychische ontregelingen veronachtzaamd. Psychische ontregelingen ontstaan in een bepaalde context. Er zijn altijd triggers in iemands omgeving of geschiedenis die ervoor zorgen dat een wellicht al aanwezige kwetsbaarheid leidt tot ontregeling. In de behandeling zou er daarom ook veel meer aandacht moeten zijn voor dialoog.

Met dit boek werpt Floortje Scheepers zich op als de Nederlandse vertolker van een internationale trend waarin afstand wordt genomen van de DSM en het classificatiedenken. De Belgische Hoge Gezondheidsraad, the British Psychological Society en het National Institute of Mental Health in de VS namen recent ook al afstand van het DSM-denken en publiceren over alternatieven. In Nederland was het op dit gebied nog stil, maar dit boek van een Nederlandse hoogleraar brengt daar wellicht verandering in.

Voor de orthopedagogiek kan dit een zeer interessante tijd worden. Wat gebeurt er als er in de GGZ afstand wordt genomen van gestandaardiseerde diagnostiek en geprotocolleerde behandelingen en gewerkt gaat worden vanuit de dialoog in de context? Dan komt er ruimte voor een orthopedagogische benadering van psychische gezondheid en ruimte voor orthopedagogen om daar hun steentje aan bij te dragen.

Auteur: Floortje Scheepers
Uitgever: de Arbeiderspers
ISBN: 9789029541756

Over de auteur: Prof. Floortje Scheepers is psychiater en hoogleraar innovatie in de GGZ aan de Universiteit Utrecht.

Boekbespreking: Drs. H.C. (Henri) Koelewijn en drs. M.A. (Matthijs) Heijstek
Henri is orthopedagoog-generalist bij Amerpoort en Matthijs is orthopedagoog-generalist bij Zozijn en onderzoeker bij de Universiteit Utrecht.

 

Nieuwsbrief

Vul uw e-mailadres in en ontvang onze nieuwsbrief.